چكيدهء درس بيستم در دوران عباسيان ، نهضت‌هاى علويان پيوسته رخ مىداد كه يكى از نتايج قطعى اين نهضت‌ها پراكندگى علويان در مناطق گوناگون بود ؛ بدين‌ترتيب در قرن دوم هجرى تشيّع از مرزهاى جزيرة العرب و عراق بيرون رفت . با شروع قرن دوم ، مسافرت مبلغان بنى هاشم به خراسان آغاز شد و مردم زيادى در آنجا به تشيّع گرويدند ؛ اگرچه تشيّع خراسان در آغاز بيشتر رنگ كيسانى داشت . از قرن دوم به بعد قم يكى از مهم‌ترين شهرهاى شيعى بوده است ؛ اين شهر به دست شيعيان بنيان‌گذارى شد و تشيّع آن همواره تشيّع امامى و دوازده امامى بود . بغداد اگرچه مركز خلافت عباسيان بود ، ولى با انتقال شيعيان شهرهاى اطراف چون : كوفه ، بصره و مدائن بدان‌جا يكى از تجمع‌گاه‌هاى شيعيان گشت . در قرن سوم هجرى ، تشيّع به بيشتر مناطق سرزمين‌هاى اسلامى كشيده شد ، از ليست مناطقى كه ائمهء اطهار عليهم السّلام در آن‌ها وكيل داشتند اين مطلب كاملا مشهود است . بر اين اساس بود كه حكومت‌هاى شيعى در طبرستان ، يمن و افريقا تشكيل شدند . تا پايان قرن سوم كوفه ، قم ، سامرا و نيشابور مهم‌ترين شهرهاى شيعى به شمار مىرفتند . پرسش درس بيستم 1 - چه مناطقى در قرن دوم هجرى شيعه‌نشين بودند ؟ 2 - تشيّع در خراسان از چه زمانى آغاز شد ؟ 3 - تشيّع قم چه نوع تشيّعى بود ؟ 4 - چگونه بغداد يكى از شهرهاى شيعه‌نشين شد ؟